Kaunlaran sa sarili, sa mamayan, sa bayan, kultura at kaugalian, kaunlaran sa kanilang paniniwala,  ang lahat ng anggulo ng mga nababanggit  ay dapat tataas ang antas nito para mapabilang sa sinasabi nating kaunlaran.

May mga kaunlaran na sa mga pisikal na anyo lamang, nakikita. Halimbawa nito ay ang mga pag-usbong ng mga malalaki at matataas na building, tulad halimbawa sa Makati City,  ay sasabihin na natin na mauland na ang Makati.

Bawat tribu, bansa at henerasyon ay may sariling pananaw sa sinasabing kaunlaran. Ano bang bansa ngayon sa mundo ang maulad? America? Japan? Singapore?

Ayon sa mga malalayo ang pananaw o malaki ang anking talino o sa madaling salita matatalinong tao, “May pag-unlad ang kanilang pisikal na kaunyuhan, ngunit sira naman ang kanilang moralidad, nawawala ang kanilang pananampalataya sa Diyos”

Ito ang basehan natin sa mga ipapahayag natin na mga  hadlang sa Pag-unlad ng Sambayanan o Kaunlaran na minimithi ng bawat tao sa mundong ito na punong-puno ng pagkukunwari.

1.    Sistema ng goberno (system of government)

Bawat tribu o bansa ay may kinamulatan, nakaugalian at pinaniniwalaan na sistema ng kanyang pamamahala sa sariling pamilya, tribu o bansa.

Kadalasan, ang nangyayari ay iniinsist o ipinipilit natin na ito ang tamang sistemang ng pamahalaan ang nararapat sa isang bansa, isang rehiyon o tribu. Ang halimbawa nito ay ang Pilipinas, ang nilimbag na sistema ng pamahalaan (system of government) ng  Amerika  sa atin ay isang experiment lamang, dahil ang kanilang sisetma ay di katulad ng kanilang nilmbag para sa mga Pilipino. Sa America ay hinati hati sa estado (state) at bawat estado ay may sariling system na angkop sa kanilang mamayan.

Sa Pilipinas ngayon ay nahati-hati ang mga pinuno (leader) natin kong anong sistimang goberno ang paiiralin. Ang iba ay nagsusulong na panatilihin ang kasalukuyang sistema na ang presidente ay separate sa legislature, ang iba naman ay parliamentary system, ang iba tulad ni Nene Pementel. Ayon sa balita, ang    Senate Minority Leader Aquilino Pimentel Jr. ay nag- filed Joint Resolution 10 na may mungkahi (proposal) na magpapalit tayo ng mula sa  presidential patungo sa  parliamentary system ng government. Ito ay sinuportahan ng ibang senador. ( Manuel Villar Jr., Edgardo Angara, Pia Cayetano, Juan Ponce Enrile, Francis Escudero, Jose “Jinggoy” Estrada, Gregorio Honasan, Panfilo Lacson, Francis Pangilinan and Ramon “Bong” Revilla Jr.)

Ayon kay Chiz Escudero: “Ang sistema ng goberno   ay isang paraan lamang ng pagbibigay ng serbisyo sa mamayan at hinahati ito sa kanya kanyang aspeto at nasasakupan, hindi na natin kailangan magpalit ng gobyerno kundi ang magkaroon lang ng tamang implementasyon ng mga polisiya na para sa mamayan,”.

Wala daw sa sistema ng goberno ang ikaayos kundi sa pagpapatupad at pamamalakad ng isang lider.

2.    Pinuno (leadership)

May sinabi si Senador Ecudero: “SA LIDER BA  SA SISTEMA BA NG GOBYERNO  O SA MAMAMAYAN”…  ang kaularan ng Bansa?

May nagsasabi na: “sa pinuno ng Bansa (presidente) nakasalalay ang pagkakaroon ng malinaw at malawak na pagkakaintindi sa hinaharap na pamumuhay ng bawat isa sa ating bansa, tayong mga pilipino ay may ugaling asa kung saan ay palagi nating tinitignana ang lider na simbulo ng katatagan at may paninindigan para sa pangkalahatan…ngunit kapag ang ating pinuno ay me mga isyung kinahaharap na walang kasagutan at puro pagbabalat kayo tayo ay nadadala na at imbis na katigan ay ating isinasawalangbahala na lamang dahil sa kapangyarihan nya, na kung tutuusin ay tayo rin dapat ang mag alis sa kanya….”.

Ayon sa  isang leader ng bansa: “ isang lider na na may paninindigan, tapat sa pangkahalatan polisiya ng pamamalakad”

Ayon kay Michael “Mike” Mastura (dating congressman at ngayon ay member ng MILF peace panel): “….ang kailangan sa leader ay may political will”.

Ang ibig sabihin nito ay lider na may paninindigan sa sarili, hindi basta-basta ma-psy-war ng kanyang kalaban, hindi nagdadalawang isip na ipatupad ang alam niyang tama.

Sabi ng isang retired na guro at politician: “Mamayan ang syang sandigan ng isang bansa para sa kanyang kaunlaran. Kailangan iwasan ang lagayan, usigin ang lumalabag sa batas, at higit sa lahat palakasin natin ang pananampalataya sa Diyos”.

3.    Edukasyon-

Ang edukasyon ay hadlang sa kaunlaran kong ito ay hindi angkop sa paniniwala ng mga mamayan, ang mga tinuturo nito. Kinakailangan ang tamang disinyo (design) mga curriculum para sa mga bata, na angkop sa kanilang kultura at paniniwala. Kinakailangan  na linangin ang  kanilang kamulatan sa “moral values” na kailangan paniniwala, upang hindi tumino sa kanilang isip at matanim sa kanilang puso at damdamin.

Kinakalilangan din na maitama ang pag-iisip ng mga kabataan kong papaano gagamitin ang karunungan na kanilang natutunan, lalo na sa makabagong imbensyon. Dahil mawawalan ang saysay ang  mga pagsusulong na binsagang: “Edukasyon Tungo sa Kaunlaran”.

Ako, ikaw, tayo ay nangangarap na maging propesyunal sa darating na panahon upang marahil ay makatulong naman tayo sa ating magulang at nakakabatang kapatid o kaya naman ay  makiisa sa pagsulong at pag-unlad ng daigdig.

Sa panahong ito, tapang, tiyaga, talino at paniniwala sa itaas ang kailangan. Hindi sapat na makatapos ka lamang ng kolehiyo, kailangan ang patuloy na pag-aaral para sa kaunlaran.

Mga kaibigan, nasa COMPUTER AGE na po tayo ngayon, makabago at moderno ang teknolohiya. Kung ating iisipin, sadyang mabilis ang pagsulong natin. Subalit sa isang sulok ng aking pag-iisip ay nagtatanong.

“Kaunlaran nga bang matatawag ang dulot ng edukasyon sa ngayon?”

Kasi nga nariyan ang mataas na antas ng teknolohiya subalit mataas na antas din ng suliraning kinakaharap ng ating bansa. Halimbawa nito   maalaala ba ninyo ang millenium bug o Y2K? Noon  ang pagkasira ng mga computer sa taong 2000. Ang patuloy na imbensyon ng mga gamit pandigma,  na ang bunga sa sanlibutan ay   pagkasira ng ating kinabukasan, o pagkagunaw ng mundo.

Payo ni Ustadz (ayaw ipabanggit ang pangalan): “Bakit hindi natin gamitin ang katalinuhan sa paggawa ng mga bagay na ayon sa ikabubuti ng lahat, hindi upang maging tanyag at kilalanin ng buong mundo. Bakit hindi natin isipin ang susunod na henerasyon.”

Maranasan pa kaya ng ating susunod na henerasyon  ang kaginhawahan at kaunlaran  pagdating ng panahon kung ang ninanais ng ating mga henyo ay makapagpabagsak ng ekonomiya ng iba upang tanghalin at kilalaning pinakamatalino at pinakamataas?

Nakalulunos isipin na ang dulot ng kaunlaran sa edukasyon ay ang pagbagsak at maling layunin. Kung ating sasariwain, tunay na nga ba  tayong maunlad. Bakit ko naitanong  iyan?

Nariyan ang mga ATM’s na isang pindot mo lang ay pera na, mga computer na sasagot sa marami mong katanungan kahit sa pag-aaral, mga cellular phones, mga remote control na sasakyan at ang huli’y ang napapabalitang micro o computer chips na kapag napalagay sa kanang kamay o sa noo ay di na kailangan ng salapi sapagkat mabibili mo na ng anumang nais bilihin– ang tawag diyan ay cashless society.

Nakapangingilabot isipin, dahil sa labis na kaalinuhan ng tao, ang Diyos na makapangyarihan ay kinakalaban na ng tao. Pilit na binagago ang  mga nilalang ng Diyos. Pinapalitan ang kasarian, nagkamali ba ang Diyos?

Ang mga Kabataan sa ngayon  ang susunod na henyo ng darating na panahon, susundan ba natin ang yapak ng naunang henyo?

Hindi masama ang pag-unlad kung layunin ay para sa ikabubuti ng tao at hindi pansarili lamang.

Sa panahong ito, kailangang bukas ang ating isipan sa anumang teknolohiya na pumapasok sa bansa mula sa silangan at kanluran at ibang panig ng daigdig upang hindi tayo madaya ninuman. Isang hamon ang nais kong iwanan sa bawat kabataan–saan mo nais gamitin ang iyong talino –sa kabutihan? sa katanyagan? sa pansarili lang ba? na sa bandang huli’y siguradong pagsisihan mo?.

Mga kaibigan ang tunay na Edukasyon tungo sa kaunlaran, ay ang mga imbensyong hindi nakasisira sa kalikasan at sangkatauhan o ni nagiging sanhi ng karahasan.

4.    Kultura at Kaugalian

Dahil sa kultura at kaugalian na iba-iba ay isa sumasagabal sa ating kaunlaran, kaya, nararapat na maintindihan natin ang mga kultura at kaugaliang ito ng bawat tribu upang ating mabigyan pansin at respeto. Palagi nating bigyan ng consideration  sa ating pag-mumungkahi at pagpapatupad ng mga batas ang kultura at kaugalian.

5.    Peace & Condition

Kinakailangan natin alamin ang punot dulo ng mga kaguluhan, hindi lamang sa kanyang kasalukuyang dahilan kundi ang pinakaugat nito.

Halimbawa nito ay peace at order na lumalabo dito sa atin bansa. Ang palaging tinitingnan ng karamihan ay ang dahilan ay ang kasalukuyang    pinagmulan ng gulo, hindi tiningtingnan ang pinaka-ugat nito. Para sa mga Bangsamoro ang dahilan ay ang Justice na hindi naipapagkalob sa kanila.

(Script  na sinulat ni Alih Anso-program Director para sa   radio program na  “Bantay Bayan  Boses ng  Sambayanan” sa segment na “Bantay  Kaunlaran.  script writer/segment  producer at   anchor:   7:00-8:00-June 22, 2009)